و آنها را از اينكه بتوانند روش عادلانه ؛ اما پرزحمت امام را تغيير دهند مأيوس مىسازد . نبايد فراموش كرد كه بانهايت تأسف دوران خلافت ظاهرى امام عليه السّلام زمانى آغاز شد كه بسيارى از مردم به حاتم بخشيهاى عثمان از بيت المال و تبعيضهاى ناروا كه سرانجام سبب شورش او مىشد عادت كرده بودند معاويه همان راه را ادامه مىداد ؛ ولى امام عليه السّلام سعى داشت مردم را به فرهنگ عصر پيامبر بازگرداند . گرچه اين برنامه سرانجام به نتيجهء كامل نرسيد ؛ ولى اين فايده مهم را داشت كه مكتب اصيل اسلام را زنده نگهداشت و منحرفان را رسوا نمود . * * *